DAF XF Bakım Rehberi: Nesiller, Motorlar ve Parça Seçimi

Filo müdürünün masasında iki dosya yan yana durur: ikisi de DAF XF, ikisi de benzer kilometrede, ikisi de aynı hatta çalışıyor. Birinin bakım maliyeti diğerinin belirgin altındadır. Fark motorda değildir; birinde bakım aralıkları aracın kendi hesaplayıcısına göre yönetilmiş, hava kurutucu kartuşu ve filtreler zamanında değişmiş, parçalar şasi numarasıyla doğrulanarak sipariş edilmiştir. Diğerinde ise "aynı model, aynı parça" varsayımıyla hareket edilmiş, gelen parça oturmayınca araç iki gün daha rampada beklemiştir. XF gibi çok varyantlı bir modelde kazanç, büyük onarımlardan değil bu ayrıntılardan çıkar. Bu rehber DAF XF'i nesilleri, motor ailesi, bakım mantığı ve parça eşleştirme kuralları üzerinden ele alır.

Uzun yol segmentinde XF'in yeri: kabin ailesi, şasi düzeni ve kullanım profili

XF, DAF'ın uzun yol ve ağır çekici segmentindeki üst sınıf modelidir. Dağıtım ve şantiye tarafındaki daha hafif model aileleriyle aynı marka altında yer alsa da tasarım hedefi farklıdır: yüksek yıllık kilometre, uzun etaplar, araçta yatma ve sürekli tam yükte çalışma. Bu hedef her şeyi belirler; kabinin yüksekliğinden şasi malzemesine, motor ailesinin seçiminden aktarma organlarının oranlarına kadar.

Model adı yıllar içinde aynı kalmış olsa da altındaki araç birkaç kez baştan tasarlandı. Bu yüzden sahada "DAF XF" ifadesi tek bir aracı değil, birbirinden hatırı sayılır ölçüde farklı en az dört kuşağı birden karşılar. Yedek parça, bakım planı ve arıza yorumunda ilk yapılması gereken iş, elinizdeki aracın hangi kuşağa ait olduğunu netleştirmektir. Aynı isim altında farklı motor ailesi, farklı emisyon donanımı, farklı elektrik mimarisi ve farklı bağlantı geometrisi bulunabilir.

Kabin tarafında XF, tarihsel olarak birden çok yükseklik ve derinlik seçeneğiyle sunuldu: gündüz kullanımına yakın alçak tavanlı kabinlerden, ayakta durulabilen yüksek tavanlı uzun yol kabinlerine kadar. Kabin tipi yalnızca konfor meselesi değildir; kabin süspansiyonu elemanları, devirme pompası, basamak ve rüzgârlık parçaları kabin tipine göre farklılaşır. Şasi tarafında ise çekici ve kamyon (rijit) düzenleri, farklı dingil sayıları ve farklı arka dingil konfigürasyonları aynı model adı altında bir arada bulunur.

DAF XF nesilleri: 95XF'ten Yeni Nesil XF'e

Nesilleri ayırmadan bakım ya da parça konuşmak mümkün değildir. Aşağıdaki tablo, sahada en sık karşılaşılan kuşakları ayırt edici özellikleriyle özetler. Dönem bilgileri pazarlara ve şasi üretim tarihine göre kayabildiği için, kesin ayrım her zaman aracın şasi numarasından ve tip plakasından yapılır.

Kuşaklar arasındaki en keskin kırılma Euro 6 geçişindedir. Öncesinde emisyon kontrolü büyük ölçüde egzoz hattında çözülürken, Euro 6 ile birlikte egzoz gazı geri dönüşümü, partikül filtresi ve seçici katalitik indirgeme birlikte çalışan tek bir zincir haline geldi. Bunun bakım tarafındaki karşılığı doğrudandır: kontrol edilecek sensör sayısı ve arıza kodlarının birbirini tetikleme olasılığı belirgin biçimde arttı. Euro 6 öncesi bir XF'te mekanik muayene çoğu zaman yeterliyken, sonrasında canlı veri okunmadan yapılan teşhis eksik kalır.

Yeni nesilde XF, XG ve XG+ nasıl ayrılır?

İkinci büyük kırılma 2021'deki yeni nesildir. Model adı korunmuş, ancak kabin ailesi yeniden düzenlenmiştir: uzun yol tarafı XF, XG ve XG+ olarak üçe ayrılmış, XF adı ailenin bir üyesi haline gelmiştir. Bu düzenlemede XF daha kompakt kabinli üyedir ve ağırlık ile manevra kabiliyetinin öne çıktığı görevleri hedefler; XG daha geniş iç hacim sunar; XG+ ise ailenin en büyük kabinli üyesidir ve araçta uzun süre yaşanan uluslararası nakliye için konumlanmıştır.

Bu ayrımın teknik tarafı yalnızca iç hacim değildir. Kabin boyu değiştiğinde kabin süspansiyon elemanlarının yerleşimi, devirme mekanizması, kabin arkası aksesuar montajı ve elektrik demetlerinin bölümlenmesi de değişir; XF kabinine ait bir parçanın XG+ üzerinde birebir karşılığı bulunmayabilir. Yeni nesilde ikinci bir varyasyon kaynağı görüş sistemidir: klasik dış aynaların yerini alabilen kamera tabanlı sistem, ilgili parçanın hem numarasını hem de servis yaklaşımını değiştirir. Sipariş sırasında model adının yanına kabin varyantının ve bu donanım tercihinin yazılması, bu ailede tekrarlayan bir gerekliliktir.

PACCAR MX motor ailesi: MX-11 ile MX-13 arasındaki fark

Euro 6 ve sonrasındaki XF'lerde iki motor ailesi yan yana kullanılır. MX-13, ailenin daha büyük hacimli üyesidir ve ağır çekici, tam yük ve yüksek yıllık kilometre profili için konumlanır. MX-11 ise daha kompakt ve daha hafif bir ünitedir; ağırlık kazancının yük kapasitesine doğrudan yansıdığı işlerde ve orta ağırlıktaki uzun yol görevlerinde tercih edilir. Her ikisi de sıralı altı silindirli, turbo beslemeli, ortak hazneli (common rail) dizel motorlardır.

Seçim yalnızca güç meselesi değildir. Aynı hatta çalışan iki araçtan biri MX-11, diğeri MX-13 ise; yakıt tüketimi, motor freni davranışı, aktarma organı oranları ve dingil yükü dağılımı da farklılaşır. Filo tarafında bu farkın bakım planına yansıması şudur: aynı marka ve aynı model adı altında olsalar bile iki motorun filtre referansları, soğutma devresi bileşenleri, kayış düzeni ve yardımcı ünite konumları birbirinin yerine geçmez.

Motor tarafındaki bir başka önemli ayrım motor freni tarafındadır. Uzun yol ve eğimli güzergâhlarda XF, servis frenini korumak için motor freni ve isteğe bağlı retarder ile birlikte kullanılır. Motor freninin sağlıklı çalışması yalnızca konfor değil, fren balata ve disk ömrü üzerinde doğrudan etkisi olan bir bakım kalemidir. Motor freni beklenen etkiyi vermiyorsa, önce egzoz hattı ve kumanda tarafı kontrol edilmelidir; sürücünün servis frenine daha çok yüklenmesi, fren tarafındaki tüm aşınma kalemlerini hızlandırır.

Bakım aralıkları nasıl belirlenir? Sabit kilometre neden yanıltıcıdır

Ağır ticari araçta bakım aralığı sorusunun tek bir sayısal yanıtı yoktur ve bu, XF için de geçerlidir. Modern XF'lerde bakım aralığı, aracın kendi hesaplayıcısı tarafından, gerçek kullanım verisine bakılarak belirlenir. Kontrol ünitesi yakıt tüketimini, çalışma saatini, rölanti oranını, yük profilini ve motorun çalışma sıcaklığı geçmişini izler; bakım uyarısını bu verilerin bileşimine göre öne çeker ya da erteler.

Bunun pratik sonucu şudur: aynı kilometrede olan iki XF'in bakım zamanı aynı olmak zorunda değildir. Şehir içi dağıtımda çok duran, sık rölanti yapan ve düşük ortalama hızda çalışan bir araç, aynı kilometreyi otoyolda sabit yükle tamamlayan bir araçtan daha erken bakım ister. Ağır koşullar listesi bellidir: tozlu ortam, kısa mesafe, sürekli tam yük, dik rampalı güzergâh, aşırı sıcak veya aşırı soğuk iklim, uzun rölanti süreleri ve düşük kaliteli yakıt.

Kullanılan yağ ve filtrenin sınıfı da aralığı doğrudan etkiler. Üreticinin öngördüğü özellik sınıfının altında bir yağ kullanıldığında hesaplayıcının varsaydığı koruma sağlanmaz; aralık kâğıt üzerinde tutulsa bile motor gerçekte daha yorucu bir çevrim yaşar. Aynı mantık yakıt ve hava filtresi için de geçerlidir. Bu yüzden doğru soru "kaç kilometrede bakım yapılır" değil, "hangi yağ ve filtre sınıfıyla, hangi profilde çalışıyoruz" sorusudur.

Periyodik bakımda değişen ve kontrol edilen kalemler

Aşağıdaki tablo, XF sınıfı bir uzun yol aracında periyodik bakımın kapsadığı ana kalemleri ve her birinin neden bakım listesinde yer aldığını özetler. Değişim sıklıkları araca ve kullanım profiline göre değiştiği için burada sıklık değil, gerekçe ve kontrol noktası verilmiştir.

Bu listede en sık atlanan kalem hava kurutucu kartuşudur. Motor yağı ya da fren balatası gibi görünür bir belirti vermez; bakımı ertelendiğinde ise etkisi fren sisteminin tamamına yayılır. Kartuş doygunluğa ulaştığında nem hava hattına geçer, valflerin içinde birikir ve özellikle kışın kumanda gecikmelerine yol açar.

İleri okuma

Bu konunun sade dille teknik özeti için Wikipedia üzerindeki başvuru makalesine bakın. Somut değerleri ve prosedürleri her zaman araç üreticisinin servis verileriyle teyit edin.

Havalı fren sistemi tarafında XF'te dikkat edilecekler

Uzun yol aracında havalı fren sistemi, motor kadar bakım isteyen ama bakım listesinde çoğu zaman daha az yer kaplayan bir bütündür. Zincir motordan tahrik edilen kompresörle başlar, hava hazırlama ünitesinde temizlenip kurutulur, koruma valfiyle devrelere bölünür, depolarda saklanır ve fren kumandası ile körüklerde işe dönüşür.

Zincirin en yorulan halkası kompresördür ve arızası çoğu zaman kendi başına değil, kurutucu bakımının aksamasıyla birlikte gelişir. Doygun bir kurutucu, kompresörün ürettiği yağ buharını ve nemi tutamaz; bu karışım valflerde birikerek yeni arızalar üretir. Kompresörün arıza belirtileri, sökme sırasında dikkat edilmesi gerekenler ve bakım disiplini için hava fren kompresörü arıza, değişim ve bakım rehberine bakılabilir; oradaki yaklaşım XF dahil tüm ağır ticari araç uygulamaları için geçerlidir.

Sahada tekrar eden bir hata, basınç kurma süresi uzadığında doğrudan kompresörü değiştirmektir. Oysa aynı belirtiyi doygun bir kurutucu kartuşu, kaçıran bir hava hattı, yorulmuş bir koruma valfi veya emiş tarafındaki tıkalı bir filtre de üretir. Doğru sıra bellidir: önce kaçak testi yapılır, sonra kurutucunun durumu ve tahliyeden gelen su miktarı değerlendirilir, kompresör en son sorgulanır.

Motor tarafında tipik yıpranma noktaları ve belirtileri

Yüksek kilometreli bir XF'te motor tarafındaki şikâyetler genellikle tek bir parçadan değil, birbirini besleyen birkaç kalemden doğar. Emisyon donanımının yoğun olduğu Euro 6 ve sonrası araçlarda ise bir kalemdeki kusur, ilgisiz görünen bir arıza kodu olarak karşınıza çıkabilir.

Bu tablonun okunmasında iki kural vardır. Birincisi, belirtilerin çoğu birden fazla kaynağa işaret eder; teşhis, olasılıkları ucuzdan pahalıya doğru elemekle yapılır. İkincisi, emisyon donanımlı bir araçta arıza kodu genellikle kaynağı değil sonucu gösterir. Örneğin egzoz sonrası işlem tarafında biriken bir uyarı, aslında emme hattındaki kaçaktan ya da soğutma tarafındaki bir kusurdan kaynaklanıyor olabilir.

Turbo, XF gibi yüksek yıllık kilometre yapan araçlarda en çok konuşulan kalemlerden biridir; ancak arızası nadiren kendiliğinden gelişir. Yağ kalitesi, yağ değişim disiplini, hava filtresinin durumu ve motorun sıcak durdurulup durdurulmadığı doğrudan ömrü belirler. Belirtilerin nasıl ayrıştırılacağı ve turbonun neden erken bittiği konusunda ayrıntı için turbo arıza belirtileri rehberi incelenebilir.

Şanzıman, aktarma organları ve aks tarafı

Yeni nesil XF'lerde uzun yol kullanımının standardı otomatikleştirilmiş şanzımandır; TraXon ailesi bu segmentte yaygın olarak kullanılır. Otomatikleştirilmiş şanzımanın bakım tarafındaki karşılığı, mekanik bir kutuya göre daha fazla elektronik bileşen ve daha fazla yazılım bağımlılığıdır. Vites geçişlerinde gecikme, sarsıntı veya kavrama noktasında değişiklik gözlendiğinde ilk bakılacak yer mekanik parçalar değil, kavrama aşınma değeri, hava basıncı ve kumanda tarafındaki uyarlama verileridir.

Şanzıman yağı, ağır ticari araçta en çok ihmal edilen kalemlerden biridir. Yük altında sıcaklığı yükselen bir kutuda yağın özelliği zamanla bozulur; ayrıca otomatikleştirilmiş kutularda üreticinin öngördüğü sınıf dışında bir yağ, vites geçiş davranışını doğrudan bozar.

Aktarma zincirinin devamındaki şaft, diferansiyel ve aks tarafında ise arızalar sese ve titreşime dönüşür. Şaft istavrozunda gelişen boşluk belirli devirlerde titreşim üretir; diferansiyel tarafındaki aşınma yük değişimlerinde ses verir. Teker göbeği tarafında ise erken belirti çoğunlukla ısınmadır: aynı etaptan sonra bir jantın diğerlerinden belirgin sıcak olması, rulman ya da fren tarafında bir kusurun ilk işaretidir. Aks türleri, porya yapısı ve rulman arızalarının nasıl ayrıştırılacağı için aks ve porya rehberine bakılabilir.

Yedek parça seçerken model-nesil eşleşmesi neden kritik?

Yedek parça tarafında XF'in en çok tuzak barındıran özelliği, model adının uzun yıllar korunmuş olmasıdır. Aynı "DAF XF" adı altında dört kuşak, iki farklı motor ailesi, birden çok emisyon kademesi ve çok sayıda kabin ile şasi varyantı bulunur. Model adı ve üretim yılı, doğru parçayı bulmak için çoğu zaman yetersizdir.

Model adının yetmediği tipik durumlar şunlardır. Aynı üretim yılında iki farklı emisyon kademesi birlikte satılıyor olabilir; motor ailesi MX-11 ile MX-13 arasında değişebilir; kabin tipi parçanın montaj geometrisini değiştirebilir; çekici ve rijit şasi düzeni farklı bağlantı noktaları getirebilir; üretici, seri ortasında bir bileşeni yeni bir tasarımla değiştirmiş olabilir. Bu son durum en sinsi olanıdır, çünkü dışarıdan bakıldığında iki parça birbirinin aynısı görünebilir.

Doğru yöntem her zaman aynıdır: şasi numarasından başlamak. Şasi numarası aracın kuşağını, motor ailesini, emisyon kademesini ve donanım paketini tek başına belirler. İkinci doğrulama kaynağı, sökülen parçanın üzerindeki OE numarası ve üretici damgasıdır. Üçüncüsü fiziksel ölçümdür: bağlantı deliklerinin merkez mesafesi, flanş çapı, hortum ağzı ölçüsü, konektörün pin sayısı. Bu üç kaynak birbirini doğruluyorsa yanlış parça riski neredeyse ortadan kalkar.

Filo işletmesinde XF: maliyet kalemleri ve yolda kalma riskleri

Uzun yol aracında toplam sahip olma maliyetinin en büyük bileşeni yakıttır ve bu kalem büyük ölçüde sürücü davranışı, güzergâh profili ve aracın bakım durumuyla belirlenir. Kirli bir hava filtresi, kaçıran bir emme hattı, doygun bir egzoz sonrası işlem sistemi ya da düşük basınçlı lastikler, ayrı ayrı küçük görünen ama toplandığında ölçülebilir bir tüketim farkı yaratan kalemlerdir.

İkinci büyük kalem, planlanmamış duruşlardır. Bir uzun yol aracının yolda kalması yalnızca onarım maliyeti değildir; gecikmiş yük, kaçırılan dönüş seferi, çekici masrafı ve sürücünün beklemesi asıl maliyeti oluşturur. Bu yüzden filo tarafında doğru soru "parça ne kadar" değil, "bu parça yolda bırakırsa toplam bedeli ne olur" sorusudur. Kritiklik sıralaması yapılırken hava fren zinciri, yakıt beslemesi, soğutma sistemi ve elektrik tarafı öne çıkar; bu dört başlıktaki bir kusur aracı doğrudan durdurma potansiyeline sahiptir.

XF'e özgü bir maliyet kalemi, aracın uzun yol için kurgulanmış olmasından doğar. Yatarak kullanım, park halinde elektrik tüketimini artırır; akü ve şarj sistemi bu profilde daha çok yorulur. Kabin süspansiyonu ve devirme mekanizması, yüksek kabinli varyantlarda daha fazla yük taşır. Uzun etaplarda motor freni ve retarder yoğun kullanılır; bu kullanım fren balata ömrünü uzatırken ilgili bileşenlerin bakımını daha kritik hale getirir.

Yedek parça stok politikası da bu tabloya göre kurulur. Filoda aynı kuşaktan çok sayıda XF varsa, sık tüketilen kalemler için asgari stok tutmak duruş süresini kısaltır: filtreler, hava kurutucu kartuşu, kayış ve gergi, fren aşınma elemanları, hava hattı rakorları. Farklı kuşaklardan araç karışımı olan filolarda ise stok, kuşak bazında ayrıştırılmadığı sürece fayda yerine karışıklık üretir.

Kış ve yaz hazırlığı: mevsime göre değişen kontroller

Uzun yol aracında mevsim geçişleri, planlı bir kontrol turuyla karşılanmadığında arıza olarak geri döner. Kış tarafında dört başlık öne çıkar. Birincisi hava fren zincirindeki nemdir: kurutucu kartuşu doygunsa hatlarda biriken su donarak valf kilitlenmelerine ve fren gecikmelerine yol açar. İkincisi yakıt tarafıdır; mevsime uygun yakıt kullanılmadığında filtrede parafinlenme başlar ve araç sabah çalışmaz. Üçüncüsü emisyon tarafındaki sıvıdır; SCR sisteminde kullanılan sıvı düşük sıcaklıkta donabilir ve araçtaki ısıtma devresinin sağlam olması gerekir. Dördüncüsü elektrik tarafıdır: soğukta akü kapasitesi düşer, marş akımı artar ve zayıf bir akü ilk soğukta kendini gösterir.

Kış öncesi kontrol turu şu başlıkları kapsamalıdır: hava depolarının tahliyesi ve gelen suyun gözlenmesi, kurutucu kartuşunun durumu, soğutma sıvısının donma noktası, akü ve şarj sistemi testi, ön ısıtma tarafı, silecek ve yıkama sıvısı, kabin ısıtıcı, lastik diş derinliği ve hava basıncı, kapı ve körük contalarının bakımı.

Yaz tarafında baskın konu soğutmadır. Radyatör, intercooler ve klima kondenseri yüzeyinde biriken toz ve böcek katmanı, hava geçişini kısıtlayarak sıcaklık yükselmesine yol açar; bu birikim çoğu zaman gözle fark edilmez çünkü peteğin ön yüzü temiz görünebilir. Yaz öncesi kontrol listesi peteklerin basınçlı hava ile ve doğru yönde temizlenmesini, hortum ve kelepçelerin gözden geçirilmesini, fan ve kavramasının denetlenmesini, klima performansının ölçülmesini ve yağ seviyelerinin kontrol edilmesini içerir. Yüksek nemli iklimlerde hava kurutucu daha hızlı doygunlaşır; bu bölgelerde kartuş değişim sıklığı kısaltılmalıdır.

Parça siparişi öncesi sekiz adımlık doğrulama listesi

Aşağıdaki sıra, XF için yanlış parça riskini en aza indiren pratik bir doğrulama akışıdır. Adımlar sırasıyla uygulandığında, model adının yarattığı belirsizlik büyük ölçüde ortadan kalkar.

1. Şasi numarasını (VIN) araç üzerinden okuyun ve ruhsattaki kayıtla karşılaştırın; farklılık varsa önce bunu çözün, çünkü sonraki tüm adımlar bu numaraya dayanır.
2. Motor tip plakasından motor ailesini ve motor numarasını kaydedin; XF'te MX-11 ile MX-13 arasındaki ayrım, birçok kalemde parça referansını doğrudan değiştirir.
3. Emisyon kademesini ve varsa üretici tarafından yapılmış güncellemeleri belirleyin; aynı üretim yılında farklı kademeler birlikte satılmış olabilir.
4. Kabin varyantını ve şasi düzenini (çekici ya da rijit, dingil sayısı ve dingil konfigürasyonu) not edin; kabin ve şasi bağımlı parçalarda bu bilgi zorunludur.
5. Sökülen parçanın üzerindeki OE numarasını, üretici damgasını ve varsa üretim tarih kodunu okunaklı biçimde fotoğraflayın; okunmuyorsa parçayı temizleyip yeniden bakın.
6. Bağlantı geometrisini ölçün: delik merkez mesafesi, flanş çapı, hortum ağzı ölçüsü, kayış kanal sayısı, konektörün pin sayısı ve kilit yönü.
7. Parçanın yönünü ve konumunu belirleyin: sağ ya da sol, ön ya da arka dingil, birinci ya da ikinci devre; simetrik görünen birçok parçanın yönü farklıdır.
8. Siparişi vermeden önce birlikte değişmesi gereken kalemleri listeye ekleyin: conta, pul, O-ring, kelepçe, sabitleme elemanı ve eşleşen karşı parça. Bir kalem eksik geldiğinde araç ikinci kez bekler.

Bu listenin en çok karşılığını veren adımı beşincisidir. Sökülen parçanın üzerindeki numaranın fotoğraflanması, telefonda tarif edilmeye çalışılan ayrıntıların yerini alır. İkinci en değerli adım sonuncusudur: değişim sırasında yenilenmesi gereken sızdırmazlık elemanlarının siparişe dahil edilmemesi, sahada en sık yaşanan ikinci bekleme nedenidir.

XF'i uzun ömürlü kılan bakım disiplini

DAF XF, tasarım hedefi gereği yüksek kilometreye çıkabilen bir araçtır; ancak bu kapasiteyi ortaya koyup koyamayacağını belirleyen şey model değil, bakım disiplinidir. Aynı kuşaktan iki aracın maliyet farkı, neredeyse her zaman aynı birkaç başlıktan doğar: filtrelerin zamanında değişip değişmediği, hava kurutucu kartuşunun ihmal edilip edilmediği, yağ ve soğutma sıvısının doğru sınıfta olup olmadığı, arıza kodlarının biriktirilmeden çözülüp çözülmediği ve parçaların şasi numarasıyla doğrulanarak sipariş edilip edilmediği.

Pratik özet kısadır. Aracın kuşağını ve motor ailesini kesin olarak bilin. Bakım aralığını sabit bir kilometreye değil, aracın kendi hesaplayıcısına ve gerçek kullanım profiline göre planlayın. Hava fren zincirini motor kadar ciddiye alın; bu zincirdeki bir kusur aracı doğrudan durdurur. Emisyon donanımlı araçlarda arıza kodunu sonuç olarak okuyun, kaynağı ayrıca arayın. Parça siparişini model adıyla değil şasi numarasıyla yapın. Ve her durumda, bakım periyodundan tork değerine kadar tüm kesin veriler için aracın şasi ve motor koduyla eşleşen güncel OE servis dokümantasyonunu esas alın.

Bu araca uyumlu VADEN parçaları: DAF XF uyumlu yedek parça listesi

Bu rehberde geçen araçlar ve motorlar: DAF XG · DAF 95 XF (1997-2002) · DAF XF II · DAF XF 95 (1997-2006)

XF ağırlıkla çekici olarak kullanıldığından fren devresi dorse tarafına da uzanır; dorse fren bileşenlerinde sık görülen numaraları eşleştirmek için HALDEX çapraz referans tablosu kullanılabilir.